Οι άγνωστες βραχογραφίες της Καβάλας, που αφηγούνται την ιστορία της κοινότητας

- Newsroom

Ένα σχεδόν άγνωστο, αλλά εξαιρετικά πυκνό και πολυεπίπεδο πολιτιστικό τοπίο της Ανατολικής Μακεδονίας ήρθε στο προσκήνιο μέσα από την παρουσίαση της νέας έκδοσης του Λάζαρου Χατζηλαζαρίδη, με τίτλο «Βραχογραφίες - Βραχογραφήματα Καβάλας», που κυκλοφορεί από την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

   Πρόκειται για μια συστηματική καταγραφή ενός εκτεταμένου δικτύου προϊστορικών χαράξεων, οι οποίες απλώνονται σε βουνά, πλαγιές και δυσπρόσιτες περιοχές του, συγκροτώντας ένα ιδιότυπο «αρχείο πέτρας», που μέχρι σήμερα παρέμενε σε μεγάλο βαθμό αχαρτογράφητο.

   Η εκδήλωση παρουσίασης δεν περιορίστηκε στην προβολή ενός επιστημονικού έργου. Λειτούργησε ως αφετηρία για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από την ίδια τη γέννηση της εικόνας, τη σχέση του ανθρώπου με το τοπίο και την ανάγκη προστασίας ενός πολιτιστικού αποθέματος που παραμένει εκτεθειμένο στη φθορά του χρόνου και στην ανθρώπινη άγνοια.

   Στο επίκεντρο της παρουσίασης βρέθηκε η εντυπωσιακή πυκνότητα των βραχογραφημάτων που εντοπίζονται στην περιοχή. Όπως αναδείχθηκε, δεν πρόκειται για μεμονωμένα ευρήματα αλλά για ένα ευρύτατο και διάσπαρτο σύνολο, το οποίο εκτείνεται από το Παγγαίο και το Σύμβολο έως τα βουνά της Λεκάνης και τις γύρω κοινότητες.

   Ο Δρ Χατζηλαζαρίδης παρουσίασε το αποτέλεσμα μιας πολυετούς ερευνητικής διαδρομής, που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Μιας προσπάθειας επίμονης καταγραφής και τεκμηρίωσης, που φωτίζει ένα τοπίο, όπου η πέτρα λειτουργεί ως φορέας μνήμης, που διασώζει ίχνη ανθρώπινης παρουσίας, συμβολισμού και πρώιμης εικονικής έκφρασης.

Στο ίδιο πλαίσιο, κατά την παρουσίαση του βιβλίου, ο αρχαιολόγος Μιχάλης Λυχούνας υπογράμμισε τη μεγάλη σημασία των ευρημάτων για την ιστορία και την αρχαιολογία, τονίζοντας ότι αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της ανθρώπινης παρουσίας και σκέψης, οι οποίες πρέπει να προστατευθούν, να μελετηθούν συστηματικά και να αναδειχθούν με επιστημονικό τρόπο.

Αντίστοιχα, ο Φώτης Γεωργιάδης, προϊστάμενος Σπηλαιολογίας - Παλαιοανθρωπολογίας του υπουργείου Πολιτισμού, επισήμανε την ανάγκη συντήρησης και θεσμικής προστασίας των βραχογραφιών, υπογραμμίζοντας τη σημασία τους ως ανεκτίμητων τεκμηρίων του προϊστορικού ανθρώπου.

Στην παρέμβασή του, ο αντιπεριφερειάρχης Καβάλας, Θεόδωρος Μαρκόπουλος, αναφέρθηκε στην συμβολή του έργου για την ανάδειξη της πολιτιστικής ταυτότητας της περιοχής. Όπως τόνισε, «η Καβάλα και το Παγγαίο διαθέτουν έναν ιδιαίτερο αρχαιολογικό πλούτο, ο οποίος μπορεί να αποτελέσει εργαλείο επιστημονικής έρευνας αλλά και πολιτιστικής εξωστρέφειας», σημειώνοντας χαρακτηριστικά πως «ενισχύουμε την προβολή του νομού μας, αξιοποιώντας τα στοιχεία της ιστορίας του».

Η γλώσσα των βράχων και η τυπολογία των μορφών

   Τα βραχογραφήματα της ευρύτερης περιοχής της Καβάλας παρουσιάζουν μεγάλη θεματολογική ποικιλία. Σώζονται απεικονίσεις ζώων, όπως ελάφια, αλεπούδες και σκύλοι, ανθρώπινες μορφές, καβαλάρηδες και πολεμιστές, αλλά και σκηνές που παραπέμπουν σε αγροτικές δραστηριότητες, όπως αλέτρια και ηνία. Σε ορισμένες περιπτώσεις καταγράφονται ακόμη και παραστάσεις πλοιαρίων.

   Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τυποποίηση πολλών από τις χαράξεις, όπως επαναλαμβανόμενα μοτίβα, ομοιομορφία στην απόδοση των μορφών και κοινά τεχνοτροπικά στοιχεία. Το στοιχείο αυτό, σύμφωνα με τον ερευνητή, υποδηλώνει ότι δεν πρόκειται για τυχαίες χαράξεις, αλλά για εκφράσεις ενός ευρύτερου πολιτισμικού πλαισίου, πιθανόν μιας κοινότητας με κοινό τρόπο συμβολικής επικοινωνίας.

   Πάντως, τα βασικά επιστημονικά ερωτήματα παραμένουν ακόμα αναπάντητα: Ποιος ήταν ο σκοπός αυτών των χαράξεων; Ήταν μορφή επικοινωνίας, καλλιτεχνική έκφραση ή είχαν τελετουργικό και λατρευτικό χαρακτήρα;

Η έρευνα, όπως επισημαίνεται, δεν έχει καταλήξει σε ενιαία χρονολόγηση. Οι εκτιμήσεις κυμαίνονται από την εποχή του Σιδήρου έως την Ύστερη εποχή του Χαλκού, ενώ άλλες προσεγγίσεις τα τοποθετούν ακόμη νωρίτερα ή και σε μεταγενέστερες περιόδους. Η δυσκολία έγκειται στην απουσία οργανικών καταλοίπων, που θα επέτρεπαν ακριβέστερη χρονολόγηση.

Παράλληλα, τονίζεται ότι οι ίδιες επιφάνειες χρησιμοποιήθηκαν διαχρονικά, με διαφορετικές γενιές να προσθέτουν νέα στοιχεία πάνω σε παλαιότερες χαράξεις, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο σύνθετη την ερμηνεία τους.

Η απαρχή της εικονικής τέχνης

Ιδιαίτερη βαρύτητα στην εκδήλωση έδωσε η τοποθέτηση του δημοσιογράφου και ερευνητή Θόδωρου Σπανέλη, ο οποίος, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σημείωσε πως η δική του εμπειρία ενασχόλησης με το ζήτημα ξεκινά ήδη από το 1992, όταν είχε βρεθεί στην ανασκαφή στο Αρκαδικό Δράμας και είχε συζητήσει με τον αείμνηστο αρχαιολόγο Γιώργο Χουρμουζιάδη. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά, «εκείνη η συνάντηση λειτούργησε ως αφετηρία μιας βαθύτερης κατανόησης της προϊστορικής δημιουργίας, ότι η τέχνη δεν ξεκινά από την τελειότητα, αλλά από την πρώτη απόπειρα του ανθρώπου να δώσει μορφή στην ύλη».

Με αφορμή τις βραχογραφίες της Καβάλας, ο κ. Σπανέλης τόνισε ότι πρόκειται για την απαρχή της εικονικής τέχνης, για την πρώτη στιγμή, κατά την οποία ο άνθρωπος δεν περιορίζεται στη βιωματική σχέση με τον κόσμο, αλλά επιχειρεί να τον αναπαραστήσει. «Πριν από τα μουσεία, πριν από τους ναούς, πριν από τα αγάλματα, υπήρξε ο βράχος ως καμβάς», δήλωσε στο ΑΠΕ - ΜΠΕ, επισημαίνοντας ότι «εκεί αποτυπώνεται η ανάγκη του ανθρώπου να αφήσει ίχνος, να θυμηθεί και να μεταδώσει εμπειρία».

Ο Δρ. Λάζαρος Χατζηλαζαρίδης, γεωλόγος και συγγραφέας, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σημείωσε με έμφαση πως τα βραχογραφήματα αποτελούν ένα εκτεταμένο και συστηματικό φαινόμενο και όχι μεμονωμένα ευρήματα. «Η καταγραφή τους», τόνισε, «δεν αποτελεί μόνο επιστημονικό καθήκον αλλά και ηθική υποχρέωση απέναντι στην πολιτιστική κληρονομιά». Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θεματολογία τους και στα επαναλαμβανόμενα μοτίβα, τα οποία, κατά τον ίδιο, υποδηλώνουν την ύπαρξη μιας κοινής πολιτισμικής έκφρασης στον προϊστορικό κόσμο της περιοχής. Παράλληλα, αναδεικνύεται η πολυπλοκότητα της χρονολόγησης, αλλά και η ανάγκη περαιτέρω επιστημονικής έρευνας, ώστε να κατανοηθεί καλύτερα το φαινόμενο.

Ένας πολιτιστικός πλούτος υπό απειλή

Πέρα από τη σημασία τους ως αρχαιολογικά τεκμήρια, οι βραχογραφίες αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές. Όπως επισημάνθηκε, η άγνοια, οι ανθρώπινες παρεμβάσεις και η διαδεδομένη αντίληψη ότι πρόκειται για «σημάδια θησαυρών» έχουν οδηγήσει σε καταστροφές σημαντικών χαράξεων. Παράλληλα, η φυσική φθορά και η κλιματική επιβάρυνση συμβάλλουν στη σταδιακή αλλοίωσή τους. Η ανάγκη για ενημέρωση και θεσμική προστασία αναδεικνύεται ως κρίσιμη προτεραιότητα, προκειμένου να διασωθεί αυτό το μοναδικό πολιτιστικό αρχείο.

Η εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου λειτούργησε (και) ως υπενθύμιση ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν περιορίζεται στα γνωστά μνημεία της κλασικής αρχαιότητας. Κάτω από την επιφάνεια του τοπίου της Καβάλας, στους βράχους του Παγγαίου και της Λεκάνης, διασώζεται μια σιωπηλή, αλλά εξαιρετικά εύγλωττη μαρτυρία της ανθρώπινης παρουσίας. Οι βραχογραφίες, όπως τονίστηκε, δεν είναι απλώς ίχνη του παρελθόντος. Είναι η απαρχή μιας μακράς πορείας που οδηγεί στη σημερινή καλλιτεχνική έκφραση και στην ίδια την έννοια της εικόνας.