Γνωριμία με τον αληθινό Ίωνα Δραγούμη

Ίων Δραγούμης, «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» – Τα αδημοσίευτα Τετράδια 1902-1904, Εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια-επίμετρο: Νώντας Τσίγκας, Εκδόσεις Πατάκη, Δεκέμβριος 2025, σελ. 624.

Εκατό και πλέον χρόνια από τον τραγικό θάνατο του Ίωνος Δραγούμη, πλούσιο και αδημοσίευτο υλικό των Τετραδίων («ημερολογίων») του εξακολουθεί να βγαίνει στο φως χάρη στην πολυετή και πολύμοχθη προσπάθεια του μελετητή του έργου του, του νευρολόγου και συγγραφέα Νώντα Τσίγκα, που επιμελείται και την έκδοση τους. Τα μισά και πλέον ημερολογιακά κατάλοιπα του ελληνολάτρη διανοητή, πολιτικού, λογοτέχνη και πρωτοπόρου του δημοτικισμού, ύστερα από την ημιτελή απόπειρα έκδοσής τους, πριν από σαράντα χρόνια από τις εκδόσεις Ερμής, είχαν παραμείνει αδημοσίευτα.

Μετά τον τόμο των  «Κρυμμένων» ημερολογίων  (1912-13), που εκδόθηκαν τον Ιούνιο του 2021, κυκλοφόρησαν πρόσφατα, πάλι από τις εκδόσεις Πατάκη και με επιμέλεια του Νώντα Τσίγκα, τα αδημοσίευτα Τετράδια 1902-1904 που φέρουν τον εκδοτικό τίτλο «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου».

Κατά τον επιμελητή του τόμου «Η φράση προέρχεται από το σώμα των Τετραδίων που δημοσιεύονται τώρα. Την συναντάμε και στο  πρώτο λογοτεχνικό έργο του Ίωνος Δραγούμη "Το Μονοπάτι", που ολοκληρώθηκε μεν το 1902 αλλά τυπώθηκε μετά τον θάνατό, το 1925. Αποτελεί διακηρυγμένη "στάση ζωής" του εικοσιτριάχρονου διπλωμάτη που έρχεται τον Νοέμβριο του 1902 στο Μοναστήρι της οθωμανοκρατούμενης Μακεδονίας. Είναι η στιγμή που αυτός αποφασίζει να συνδέσει τις ιδέες με την “ενέργεια” και τη δράση. Οι φιλοσοφικές και λογοτεχνικές επιρροές που δέχεται από τον Μoνταίνι και τον Σταντάλ  μέχρι τον Μπαρές και τον Νίτσε χαρακτηρίζουν τις προσωπικές πνευματικές του διαδρομές κατά την περίοδο αυτήν και μέχρι το 1910 περίπου.

»Εκτός από την υπηρεσιακή του ενασχόληση στο προξενείο, την οποία ουδόλως παραμελεί, ο Δραγούμης συλλαμβάνει την “έκνομη”, “εξωθεσμική” και κινδυνώδη ιδέα της εκπλήρωσης μιας «αποστολής» και αποφασίζει να δράσει. Ιδρύει την “Άμυνα”, ενδυναμώνει και “φωτίζει” τις ελληνικές κοινότητες απέναντι στη βουλγαρική τρομοκρατία. Γίνεται  ο “Μοναχικός σημαιοφόρος της Μακεδονίας” και του “Έξω” ελληνισμού. Θα γράψει στα Τετράδιά του αυτής της περιόδου: “Εγώ τώρα καταργώ τον εαυτό μου και τον χαρίζω στην Ελλάδα”».

Στο οπισθόφυλλο της έκδοσης διαβάζουμε: «Πίσω του έχει αφήσει την αγαπημένη του Αττική και δύο έρωτες που έχουν τελειώσει, ενώ στο Μοναστήρι θα συνδεθεί με τη διδασκάλισσα Σαπφώ Θείου. Στις ημερολογιακές εγγραφές των Τετραδίων του, αναφορές σε γεγονότα και συναντήσεις, απαράμιλλης γραφής ταξιδιωτικές εντυπώσεις, εθνολογικές – εθνογραφικές σημειώσεις με τον τρόπο των μεγάλων περιηγητών, περιγραφή συγκρούσεων υπηρεσιακών, προσδοκίες και χίμαιρες, απογοητεύσεις, λύπες και κλονισμοί, φιλοσοφικές και ιδεολογικές περιδινήσεις αφήνουν το αποτύπωμά τους. Η διαδρομή: Αθήνα-Μοναστήρι-Σέρρες-Πύργος-Φιλιππούπολη και τα μεγάλα στρατιωτικά γυμνάσια στη Θήβα, όπου λαμβάνει μέρος. Κομβικό σημείο: Ο θάνατος του Παύλου Μελά στη Μακεδονία…»

»O εξαντλητικός υπομνηματισμός του βιβλίου, η κατατοπιστική εισαγωγή και τα δυο μικρά δοκίμια του επιμέτρου βοηθούν τον αναγνώστη να γίνει κοινωνός της ουσίας του ημερολογιακού υλικού που για πρώτη φορά παραδίδεται δημοσιευμένο και τακτοποιημένο. Σύμφωνα με τον επιμελητή «Η αξία του είναι σπουδαία αν κρίνουμε από το ότι  ο Δραγούμης θεωρούσε το υλικό των Τετραδίων το σημαντικότερο γραπτό του και ίσως “αυτό μονάχα που θα ήθελε να μείνει” από το έργο του ενώ αποτελεί επίσης και το εργαστήρι μέσα από το οποίο ξεπηδούν τα λογοτεχνικά του έργα».

O ίδιος επίσης παρατηρεί: «Στα τελευταία δώδεκα χρόνια της ζωής του, ο Ίων Δραγούμης θα ασχοληθεί με την ίδρυση του “Εκπαιδευτικού Ομίλου” για την καθιέρωση της Δημοτικής γλώσσας και με την μυστική “Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως” για την υπεράσπιση της συνύπαρξης και άμιλλας των εθνοτήτων στα Βαλκάνια. Θα αναπτύξει σπουδαία παρασκηνιακή δράση ως διπλωμάτης στην απελευθέρωση των νήσων του Αιγαίου, πριν από την κήρυξη των Βαλκανικών πολέμων. Θα επιστρατευθεί και θα συμβάλει σημαντικά  στις πολιτικές διεργασίες της απελευθέρωσης  της Θεσσαλονίκης ενώ θα πρωταγωνιστήσει στην απελευθέρωση του Καστελόριζου, τον Μάρτιο του 1913, έχοντας δώσει την εντολή κατάληψής του από άγημα Ελλήνων μισθοφόρων ανταρτών. Το 1915 θα ασχοληθεί με την πολιτική, παραιτούμενος από το Διπλωματικό σώμα και μοιραία θα εμπλακεί στις μυλόπετρες του Εθνικού Διχασμού ακολουθώντας πολιτικές, διανοητικές, ιδεολογικές και φιλοσοφικές ατραπούς που καθόρισαν και έκριναν την διαδρομή και την τύχη του. Υπήρξε θερμός θιασώτης του νοικοκυρέματος της διοίκησης, της υπεράσπισης των εθνικών συμφερόντων  και του συνεργατισμού-κοινοτισμού στους κόλπους του ελληνισμού. Τέλος, εξόριστος σε Κορσική και Σκόπελο, και όσο ακόμα ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος διαρκούσε, υπερασπίστηκε τις ιδέες του ανθρωπισμού, της αλληλεγγύης, του σοσιαλισμού και το όραμα της σύμπηξης ενός οικονομικού-πολιτικού συνασπισμού Ευρωπαϊκών κρατών μετά τον Πρώτο Μεγάλο πόλεμο».

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου ο επιμελητής σημειώνει: «Ο Δραγούμης, στιλίστας μοναδικός, με βαριά πνευματική σκευή, με κατακτημένο στιβαρό και αβίαστο λόγο, θερμός δημοτικιστής, με στρωτά και ισορροπημένα ελληνικά, χωρίς ακρότητες ή πομπώδη λεκτικά κατασκευάσματα, ποιητικός, λυρικός, ρομαντικός, πεισιθάνατος, νατουραλιστής και συχνότατα είρων, φιλοσοφεί, διανοείται, αυτοαναλύεται, βασανίζεται, ματώνει, εξεγείρεται και δυναμώνει, εξομολογείται, ναρκισσεύεται, αυτοαναιρείται και αυτοϋπονομεύεται, ερωτεύεται, υμνεί και θρηνεί, απελπίζεται με την ανθρώπινη μοίρα, συμβιβάζεται μ’ αυτήν. Τι άλλο κάνει ένας λογοτέχνης; Κρατάει σημειώσεις για τα μελλοντικά βιβλία του, ελπίζει στους γενναιόδωρους και ελεήμονες καιρούς όπου θα του «επιτραπεί» να γράψει απερίσπαστος. Τέτοια συναντά κανείς εδώ, όπως και σε όλα τα Τετράδια του Δραγούμη, δημοσιευμένα και μη».

Από τον Νώντα Τσίγκα έχουν ήδη ετοιμαστεί προς έκδοση και τα άπαντα των ποιημάτων του Ίωνος Δραγούμη με τον εκδοτικό τίτλο «Ακούω τρέμοντας σιωπή…» όπως και ο τόμος με τα αδημοσίευτα Τετράδια της περιόδου 1905-1908 με τον εκδοτικό τίτλο «Η αγάπη έθρεψε τη ζωή μου…».

Η γνωριμία με τον αληθινό Δραγούμη άργησε σχεδόν έναν αιώνα αλλά μοιάζει πια να ολοκληρώνεται σε πείσμα των κακοδαιμονιών που την εμπόδισαν.

Την Πέμπτη 27 Φεβρουαρίου στις 7.00 μ.μ.,  από τη Θεσσαλονίκη, αρχίζει επίσημα ο κύκλος των παρουσιάσεων του βιβλίου με την εκδήλωση στο Βιβλιοπωλείο «Μεσιέ Σαρλώ», Γιάννη Αγγέλου 3 -Χαριλάου.

Ο επιμελητής  του βιβλίου θα συζητήσει με τον συγγραφέα Γιώργο Γκόζη γύρω από την έκδοση αυτήν και για άλλα ακόμη.