Στο πλαίσιο της 22ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, ένα από τα πιο ιδιαίτερα και συγκινητικά βιβλία της φετινής διοργάνωσης έρχεται να ανοίξει έναν δημόσιο διάλογο γύρω από το πένθος, την απώλεια και, κυρίως, τη σχέση που εξακολουθούμε να διατηρούμε με όσους έφυγαν. Το βιβλίο με τίτλο «Για την ευτυχία των νεκρών. Αφηγήσεις αυτών που μένουν πίσω» της Vinciane Despret παρουσιάζεται το Σάββατο 9 Μαΐου 2026, στις 18:00, στην Αίθουσα Διάλογος (Περίπτερο 15), από τις Εκδόσεις University Studio Press, με ομιλητές τους Γρηγόρη Αμπατζόγλου, Έλενα Γεωργιάδη και Χριστίνα Χατζηδημητρίου.
Η Despret δεν επιχειρεί να δώσει οδηγίες για το «σωστό» πένθος. Αντίθετα, στρέφει το βλέμμα της σε κάτι πολύ πιο απρόσμενο: στους τρόπους με τους οποίους οι νεκροί εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στη ζωή των ζωντανών. Μέσα από αληθινές αφηγήσεις, μικρές καθημερινές τελετουργίες, μνήμες, κινήσεις και σιωπές, το βιβλίο εξερευνά εκείνη τη λεπτή περιοχή όπου η απουσία μετατρέπεται σε παρουσία.
«Να κάνεις το πένθος σου»- αλλά τι σημαίνει αυτό;
Ο ψυχίατρος, παιδοψυχίατρος και ομότιμος καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του ΑΠΘ Γρηγόρης Αμπατζόγλου, που υπογράφει τον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, εξηγεί ότι η γοητεία του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς στην ανατροπή των στερεότυπων γύρω από την απώλεια.
«Ο ιδιαίτερα πρωτότυπος και ‘ζωντανός’ τρόπος με τον οποίο η συγγραφέας διαπραγματεύεται το θέμα αποτέλεσε για εμάς ένα βασικό ερέθισμα», σημειώνει, τονίζοντας πως η Despret θέτει υπό αμφισβήτηση τη σύγχρονη κοινωνική επιταγή που συνοψίζεται στη φράση «να κάνεις το πένθος σου».
Όπως παρατηρεί, η κυρίαρχη ψυχολογική αντίληψη συχνά αντιμετωπίζει το πένθος ως μια διαδικασία που οφείλει να «κλείσει» και να ολοκληρωθεί: «Η φράση αυτή συμβαδίζει με την ψυχολογική της εκδοχή, που κάτω από τον όρο ‘εργασία του πένθους’ συστηματοποιεί και ομογενοποιεί μια εξιδανικευμένη τυποποίηση του ‘κλεισίματος’ της διαδικασίας του πένθους, ως έναν τελικό ‘στόχο’ προς εκπλήρωση».
Το βιβλίο, ωστόσο, ακολουθεί διαφορετικό δρόμο. Δεν ζητά από τους ανθρώπους να αποκοπούν από τους νεκρούς τους, αλλά να αφουγκραστούν τους τρόπους με τους οποίους εκείνοι εξακολουθούν να κατοικούν στη ζωή τους.
«Αυτή η προσέγγιση επιτρέπει, χωρίς καμία προκατάληψη, το άκουσμα των ιστοριών ανθρώπων που έχουν χάσει τους δικούς τους ανθρώπους», λέει ο Αμπατζόγλου. «Διδάσκεται από τους απρόσμενους τρόπους που οι ζωντανοί υποδέχονται την παρουσία των νεκρών τους», συμπληρώνει.
Οι νεκροί ως ενεργές παρουσίες
Η μεταφράστρια του βιβλίου, Έλενα Γεωργιάδη, φωτίζει ακόμη περισσότερο τον πυρήνα της σκέψης της Vinciane Despret. Όπως εξηγεί, η συγγραφέας αποφεύγει τόσο την ψυχολογικοποίηση όσο και τη μεταφυσική βεβαιότητα.
«Η Vinciane Despret επιλέγει ως μέθοδο έρευνας το να ακούσει τις ιστορίες των ανθρώπων που έχουν χάσει έναν αγαπημένο τους άνθρωπο και το πώς οι αγαπημένοι αυτοί νεκροί δρουν στη ζωή αυτών που μένουν πίσω», αναφέρει. Οι νεκροί, σύμφωνα με αυτή τη ματιά, «κινητοποιούν, βοηθούν να παρθούν αποφάσεις, αποτελώντας όντα ενεργά που “ενεργοποιούν” τους ζωντανούς, εφόσον αυτοί που μένουν πίσω τους κάνουν χώρο».
Η ίδια επισημαίνει ότι η Despret επιλέγει συνειδητά να μείνει έξω από έτοιμες ερμηνείες και απόλυτες αλήθειες: «Δεν θα της επέτρεπαν να παραμείνει ανοιχτή στις διαφορετικές εμπειρίες, στις εκπλήξεις, στη δημιουργικότητα που προσφέρει η εξερεύνηση αυτού του μεταβατικού χώρου, της ενδιάμεσης ζώνης, του κοινού χώρου που δημιουργείται όταν οι ζωντανοί εγκαθιδρύουν τους νεκρούς τους σ’ έναν δικό τους τρόπο ύπαρξης στη ζωή τους».
Μια μετάφραση ως προσωπική διαδρομή
Η ελληνική έκδοση του βιβλίου δεν υπήρξε για τη Γεωργιάδη μια απλή μεταφραστική εργασία. Υπήρξε, όπως παραδέχεται, μια βαθιά προσωπική διαδικασία.
«Η μετάφραση του βιβλίου είχε για μένα, σε πρώτη φάση, ρόλο θεραπευτικό, σαν ένα είδος ψυχοθεραπείας», λέει, συνδέοντας την εμπειρία της με την απώλεια του πατέρα της. «Μου επέτρεψε να ενσωματώσω προοδευτικά τον πόνο της απώλειας και να τον εξημερώσω».
Μέσα από το κείμενο της Despret ένιωσε, όπως εξομολογείται, «λιγότερη μόνη», βρίσκοντας συντροφιά στις αφηγήσεις των ανθρώπων που μοιράστηκαν τις ιστορίες τους.
Παράλληλα, αναφέρεται και στις απαιτήσεις της ίδιας της μετάφρασης: «Η σκέψη της είναι πλούσια και σύνθετη και για την κατανόησή της χρειάζονταν γνώσεις γύρω από τη φιλοσοφία, την ανθρωπολογία, την ψυχολογία, την ηθολογία». Κυρίως όμως, απαιτούσε μια διαρκή συναισθηματική εγρήγορση: «Έπρεπε να καταφέρω να συνδεθώ συναισθηματικά με το κείμενο αλλά και να κρατήσω την απαραίτητη απόσταση ώστε να μπορέσω να δώσω νόημα στην απώλεια και να μετατρέψω ένα βίωμα οδυνηρό σε κάτι δημιουργικό».
Ένα βιβλίο που ζητά να συνεχίσουμε τις ιστορίες
Η συνεργασία της Έλενας Γεωργιάδη με τον Γρηγόρη Αμπατζόγλου υπήρξε, όπως λέει η ίδια, καθοριστική: «Η ελληνική μετάφραση του βιβλίου αποτελεί μία από κοινού μας δημιουργία, εγγράφηκε πάνω στη φιλία μας και το βιβλίο εμπλουτίστηκε από αυτήν, προσθέτοντας την ιστορία μας στο δίκτυο ιστοριών των ανθρώπων που του έδωσαν ζωή».
Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ουσιαστικό στοιχείο του βιβλίου της Vinciane Despret: ότι δεν αντιμετωπίζει τους νεκρούς ως οριστικά απόντες, αλλά ως πρόσωπα που συνεχίζουν να επηρεάζουν, να συνοδεύουν και να συνδιαμορφώνουν τις ζωές μας.
Και όπως υπαινίσσεται ο Γρηγόρης Αμπατζόγλου, το σημαντικότερο είναι ότι το βιβλίο δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις. «Προτιμώ να αφήσω το πεδίο ελεύθερο σε κάθε αναγνώστη να εξερευνήσει και ίσως και να αφηγηθεί έναν δικό του δρόμο».
Ποια είναι η Vinciane Despret
Η Vinciane Despret είναι Βελγίδα φιλόσοφος, ψυχολόγος και συγγραφέας, γνωστή για το διεπιστημονικό έργο της γύρω από τις σχέσεις ανθρώπων και ζώων, αλλά και για τη μελέτη της εμπειρίας του πένθους, της παρουσίας και της μνήμης. Διδάσκει Φιλοσοφία της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης και θεωρείται μία από τις πιο πρωτότυπες σύγχρονες ευρωπαϊκές φωνές στον χώρο της φιλοσοφίας και της ανθρωπολογίας των συναισθημάτων.
Το έργο της κινείται ανάμεσα στη φιλοσοφία, την ψυχολογία, την εθνογραφία και την ηθολογία, διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνδέονται με άλλες μορφές ζωής, αλλά και με όσους έχουν φύγει από τη ζωή. Το βιβλίο «Για την ευτυχία των νεκρών» γνώρισε μεγάλη απήχηση στη Γαλλία και συζητήθηκε έντονα για τη ριζοσπαστική και τρυφερή προσέγγισή του στο πένθος και τη μνήμη.
