Έρευνα Τριαντάφυλλος Πετκανόπουλος
Όλοι γνωρίζουν ότι η μάνα του ΠΑΟΚ (όπως επίσης και της ΑΕΚ), είναι ο ΑΣ Πέρα Κλουμπ της Κωνσταντινούπολης από τον οποίο προέρχονται οι άνθρωποι που τον ίδρυσαν, το 1926. Πιάνουν όμως το κορδόνι της ιστορίας από εκείνο το σημείο, μολονότι ο ΑΣ Πέρα ονομάστηκε έτσι μόλις το 1922.
Η ιστορία ωστόσο έχει βαθύτερες ρίζες που φθάνουν μέχρι το 1877 και ο ΠΑΟΚ έχει ένα γενεαλογικό δένδρο το οποίο περιλαμβάνει όχι μόνο τη μάνα αλλά και τη γιαγιά, που λεγόταν Ερμής, ακόμη και την προ-γιαγιά (ΑΣ Κλειώ). Ενδιαφέρον είναι επίσης να γνωρίζουμε τι απέγινε ο ΑΣ Πέρα μετά από την αναχώρηση μεγάλου μέρους των Ελλήνων της Πόλης.
Για να μελετήσουμε την ιστορία αυτή πρέπει πρώτα να δούμε πώς έφτασε το ποδόσφαιρο στην οθωμανική Κωνσταντινούπολη, πώς καθιερώθηκε και από ποιους και πώς δημιουργήθηκαν οι ελληνικές ομάδες, μια εκ των οποίων, η σπουδαιότερη ελληνική και από τις σπουδαιότερες της Πόλης ήταν το Πέρα.
Α) Το ποδόσφαιρο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία
Μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, η μανία του ποδοσφαίρου από την Αγγλία είχε εξαπλωθεί σε όλη σχεδόν την Ευρώπη. Η διάδοσή του δεν άργησε να φτάσει και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κυρίως μέσω των Βρετανών, εμπόρων, ναυτικών και υπαλλήλων που δραστηριοποιούνταν σε μεγάλα αστικά κέντρα.
Κατά τη δεκαετία του 1890, εμφανίστηκε αρχικά στη Θεσσαλονίκη και στη συνέχεια εξαπλώθηκε στη Σμύρνη, ιδιαίτερα στην περιοχή της Μπορνόβας. Εκεί ιδρύθηκε και ένας από τους πρώτους ποδοσφαιρικούς συλλόγους, ο Football Club Smyrna, από Άγγλους κατοίκους της πόλης.
Σύντομα, το νέο αυτό άθλημα άρχισε να προσελκύει το ενδιαφέρον των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων της αυτοκρατορίας, κυρίως των Ελλήνων και των Αρμενίων, οι οποίοι το υιοθέτησαν με ενθουσιασμό.
Αντίθετα, το παλάτι και ένα σημαντικό μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού αντιμετώπιζε το ποδόσφαιρο με καχυποψία, θεωρώντας το ξένο προς τις ισλαμικές παραδόσεις και αξίες. Έτσι, ενώ οι μειονότητες ίδρυαν συλλόγους και διοργάνωναν αγώνες, οι περισσότεροι μουσουλμάνοι περιορίζονταν στο ρόλο του θεατή.
Ο δισταγμός των Τούρκων οφειλόταν και εν μέρει στην καταπίεση της βασιλείας του Αμπντούλ Χαμίτ Β'. Όσοι έπαιζαν ποδόσφαιρο αναφέρονταν από την αστυνομία στο Παλάτι Γιλντίζ.
Στην Κωνσταντινούπολη, κυρίως στην ασιατική πλευρά και συγκεκριμένα στο Καντίκιοϊ, το ποδόσφαιρο άρχισε να παίζεται σε ανοιχτούς χώρους και λιβάδια από ξένους, κυρίως Βρετανούς. Ωστόσο, οι συγκεντρώσεις πολλών ανθρώπων προκάλεσαν την ανησυχία των οθωμανικών αρχών.
Η αστυνομία παρακολουθούσε τις εξελίξεις, θεωρώντας το άθλημα πιθανή απειλή για τη δημόσια τάξη. Μια χαρακτηριστική αναφορά Οθωμανών αξιωματούχων που βρέθηκε περιέγραφε το παιχνίδι ως εξής:
«Έπαιζαν ένα παιχνίδι με μια λαστιχένια μπάλα μέσα σε έναν κύκλο με δύο πλευρές σε σχήμα πύλης και περιμετρικό τοίχο. Πρέπει να ληφθούν μέτρα για να αποτραπεί οποιαδήποτε παρατυπία και οι εξελίξεις πρέπει να αναφέρονται στη Διεύθυνση Χωροφυλακής. Νοέμβριος 23, 1890».
Το 1897 καταγράφηκε ο πρώτος επίσημος αγώνας μεταξύ ομάδων από τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.
Ο πρώτος ποδοσφαιρικός αγώνας που παίχτηκε στην Τουρκία
Αμέσως μετά δημιουργήθηκαν σύλλογοι στην πρωτεύουσα, όπως η ομάδα του Καντίκιοϊ, που ιδρύθηκε από κοινού από Βρετανούς και Έλληνες και ήταν η πρώτη. Ωστόσο, λόγω διαφωνιών, οι Βρετανοί ίδρυσαν την ομάδα Moda και οι Έλληνες ίδρυσαν την ομάδα Ελπίς ενώ η Imogene ιδρύθηκε από το πλήρωμα ομώνυμου πλοίου.
Σύντομα όλες οι κοινότητες είχαν τις δικές τους ομάδες. Οι ομάδες των Ρωμιών Κουρτουλούσπορ και Ερμής, των Αρμενίων Ταξίμσπορ και των Εβραίων Μακάμπι, ήταν οι πιο ισχυρές της εποχής. Η Ελπίς που ήταν η πρώτη ελληνική ομάδα που συμμετείχε στο πρωτάθλημα και ήταν οι πρωταθλητές του πρώτου πρωταθλήματος ποδοσφαίρου της Κωνσταντινούπολης. Οι φανέλες τους ήταν ριγέ και τα χρώματά τους ήταν μπλε και άσπρο.
Απαγορευμένο για τους Μουσουλμάνους
Η υψηλή Πύλη, όπως προαναφέρθηκε, δεν ήθελε να παίζουν οι Τούρκοι ποδόσφαιρο. Θεωρούσε το άθλημα κίνδυνο για την ασφάλεια λόγω της μεγάλης του θεαματικής έλξης. Εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής κήρυξαν το ποδόσφαιρο ως αμαρτία, αυξάνοντας περαιτέρω την αντίθεση της βασιλικής οικογένειας.
Οι Τούρκοι νέοι όμως επηρεασμένοι από αυτό το ραγδαία εξελισσόμενο και ευχάριστο παιχνίδι, άρχισαν να παίζουν ποδόσφαιρο κρυφά.
Όπως γράφει ο Τούρκος μελετητής του ποδοσφαίρου Ahmet Tansel:
«Οι δικοί μας Αχμέτ, Μεχμέτ, με πλαστές ταυτότητες και φορώντας σταυρό στον λαιμό μετονομάζονταν σε Γιώργο και Αγκόπ για να παίξουν ποδόσφαιρο. Η κωμικοτραγική πλευρά της υπόθεσης ήταν ότι μετά τον αγώνα αφαιρούσαν τον σταυρό από το λαιμό και αμέσως στο δρόμο για το τζαμί....».
Ο θρύλος της μαύρης κάλτσας
Ωστόσο, ανάμεσα στους Τούρκους υπήρχαν και αρκετοί νέοι παθιασμένοι με το ποδόσφαιρο και πρόθυμοι να αναλάβουν όλα τα ρίσκα. Έφτασαν στο σημείο να σχηματίσουν την πρώτη τουρκική ομάδα ποδοσφαίρου, το 1899, με επικεφαλής τον Φουάντ Χουσνού. Για να αποφύγουν τους κατασκόπους της εποχής, την ονόμασαν «Μαύρη Κάλτσα» (Black Stockings FC).
Η βραχύβια ομάδα της «Μαύρης Κάλτσας» Black Stockings
Μετά από μερικές προπονήσεις έπαιξαν τον πρώτο τους αγώνα, στις 26 Οκτωβρίου 1901, εναντίον μιας ελληνικής ομάδας, της Ελπίδας, με αποτέλεσμα την ήττα με 5-1. Αυτός ο αγώνας όμως ήταν ο πρώτος και τελευταίος της ομάδας τους, καθώς δεν διέφυγε της προσοχής των κατασκόπων.
Μια αναφορά που ανέφερε ότι οι Τούρκοι νέοι «εξασκούνταν στήνοντας αντίπαλα τέρματα και φορώντας τις ίδιες στολές με τους Έλληνες, εξασκούμενοι στο να κλωτσούν την μπάλα...» έφτασε στο Παλάτι Γιλντίζ, οπότε ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β' εξόρισε κάθε έναν από τους νεαρούς άνδρες σε διαφορετικές μακρινές περιοχές.
Ο Φουάντ Χουσνού, γλιτώνοντας την εξορία με κάποιον τρόπο, δεν μπόρεσε να εγκαταλείψει το πάθος του για το ποδόσφαιρο και εντάχθηκε στον αγγλικό όμιλο Moda. Εκεί, χωρίς να τον πιάσουν πληροφοριοδότες, έπαιξε ως επιθετικός για χρόνια με το όνομα Μπόμπι.
Ο Φουάντ Χουσνού, που θεωρείται ο πρώτος Τούρκος ποδοσφαιριστής της Τουρκίας, περιέγραψε σε έργο του το 1913 την άποψη του κοινού και των πολιτικών αρχών για το ποδόσφαιρο και το γιατί κρατούσαν μυστικές τις δραστηριότητές τους εκείνη την εποχή:
«Μερικοί νεαροί άνδρες που έπαιζαν ποδόσφαιρο ξυπόλητοι στα λιβάδια προσέλκυαν την εχθρότητα του κοινού. Οι πρεσβύτεροι κοίταζαν με αποδοκιμασία τους ποδοσφαιριστές, τους οποίους αποκαλούσαν "ξυπόλυτους", οι κυρίες γύριζαν τα κεφάλια τους ντροπιασμένες και οι γιαγιάδες περνούσαν δίπλα από τους παίκτες, επιπλήττοντάς τους».
Οι πρώτες μουσουλμανικές ποδοσφαιρικές ομάδες
Το 1903, η Γυμναστική Λέσχη Μπεσίκτας Μπερεκέτ, που ιδρύθηκε από 26 μουσουλμάνους νέους, έλαβε άδεια λειτουργίας με την προϋπόθεση ότι δεν θα έπαιζαν ποδόσφαιρο.
Το 1905 όμως οι μαθητές της δευτέρας τάξης του Mekteb-i Sultani, υπό την ηγεσία του φίλου τους Ali Sami Yen, ίδρυσαν τη Γαλατάσαραϊ η οποία κατάφερε να γίνει η πρώτη τουρκική ομάδα που συμμετείχε στο πρωτάθλημα ποδοσφαίρου της Κωνσταντινούπολης, στην τρίτη διοργάνωσή του, την περίοδο 1905-06. Την περίοδο 1907-08, έφτασε στην πρώτη της κατάκτηση πρωταθλήματος.
Στη συνέχεια, όταν η Φενέρμπαχτσε και η Μπεσίκτας ακολούθησαν το παράδειγμά της, το τουρκικό ποδόσφαιρο άρχισε να κινείται προς μια νέα διάσταση.
Τα πρωταθλήματα της Κυριακής και της Παρασκευής
Το 1904, οι Βρετανοί ίδρυσαν την Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία Κωνσταντινουπόλεως, στην οποία συμμετείχαν κυρίως μη μουσουλμανικές ομάδες, που διεξήγαγαν τις Κυριακές λόγω της αργίας αγώνες μεταξύ τους κι έτσι δημιούργησαν το «Πρωτάθλημα της Κυριακής».
Ωστόσο, αργότερα, το 1912, οι τουρκικές ομάδες που ιδρύθηκαν στο μεταξύ, όπως η Γαλατάσαραϊ και η Φενέρμπαχτσε, καθιέρωσαν γι΄ αυτές το «Πρωτάθλημα της Παρασκευής», ημέρας της δικής τους αργίας.
Ποδόσφαιρο και εθνικισμός
Οι Νεότουρκοι, όταν ήρθαν στα πράγματα, το 1908, υποστήριζαν τουρκικούς συλλόγους εναντίον των μη Μουσουλμάνων οι οποίοι όμως ήταν αρκετά προηγμένοι στον αθλητισμό. Έβλεπαν και χρησιμοποιούσαν τον αθλητισμό ως εργαλείο εθνικιστικής πολιτικής.
Με την άνοδο του εθνικισμού, οι αγώνες που διεξήχθησαν μεταξύ της Γαλατάσαραϊ και της Ελπίδας άρχισαν να μοιάζουν με ένα είδος οθωμανο-ελληνικού πολέμου. Ξέσπασαν μεγάλες συμπλοκές μεταξύ των παικτών και των οπαδών και των δύο ομάδων.
Ο Σαμπρί Μαχίρ, που θεωρείται ο πρώτος πυγμάχος της Τουρκίας και ποδοσφαιριστής της Γαλατάσαραϊ, αφηγείται στα απομνημονεύματά του πώς κατά τη διάρκεια ενός καβγά σε έναν αγώνα του 1910 εναντίον της Ελπίδας, έσκισε τις μπλε και άσπρες φανέλες των παικτών της αντίπαλης ομάδας, που αντανακλούσαν τα χρώματα της ελληνικής σημαίας.
Σε άλλο αγώνα ο Sedat Rıza Bey χαστούκισε τον Miço Negroponti, επειδή σκόραρε γκολ εναντίον της αντίπαλης ομάδας σε έναν αγώνα της Altunordu, με τα λόγια:
«Πώς μπορεί ένας Έλληνας να σκοράρει εναντίον μιας τουρκικής ομάδας;».
Η τελευταία ήταν και η ομάδα την οποία προωθούσαν οι Νεότουρκοι.
Κατά τη διάρκεια του συμμαχικού ελέγχου της Κωνσταντινούπολης 1918-1923, διεξάγονταν ποδοσφαιρικοί αγώνες μεταξύ ομάδων της Πόλης και των κατοχικών δυνάμεων στους κατεδαφισμένους πλέον στρατώνες Ταξίμ.
Οι νικητές γιόρταζαν σαν να είχαν κερδίσει έναν πόλεμο. Οι αγώνες μεταξύ της ελληνικής Πέρα, διαδόχου του Ερμή και της τουρκικής Φενερμπαχτσέ ήταν ιδιαίτερα συναρπαστικοί, σχεδόν σαν τουρκοελληνικός πόλεμος.
Η ιστορία του σταδίου Ταξίμ
Ήταν το πρώτου οργανωμένο στάδιο στην Κωνσταντινούπολη. Βρισκόταν στον χώρο του Στρατώνα Ταξίμ, όπου σήμερα βρίσκεται το γνωστό Πάρκο Ταξίμ, και αρχικά χρησιμοποιούνταν από το 1ο Σύνταγμα Πυροβολικού. Κατά την περίοδο του συμμαχικού ελέγχου της πόλης, ο χώρος φιλοξένησε Σενεγαλέζους στρατιώτες των γαλλικών δυνάμεων και μετονομάστηκε σε Στρατώνα Μακμαχόν.
Μετά την αποχώρηση των συμμάχων, «Λευκοί Ρώσοι» μετανάστες οργάνωναν εκεί ιππικούς αγώνες. Το 1921, λόγω της αυξανόμενης δημοτικότητας του ποδοσφαίρου, η αυλή μετατράπηκε σε στάδιο με ξύλινες κερκίδες χωρητικότητας 8.000 θεατών.
Το στάδιο φιλοξένησε από αθλητικά φεστιβάλ μέχρι πάλη με καμήλες, από ποδοσφαιρικούς μέχρι ιππικούς αγώνες, από αγώνες ποδηλασίας, πάλης, στίβου και πυγμαχίας, μέχρι αγώνες μοτοσικλέτας.
Εκεί διεξήχθη και ο πρώτος διεθνής ποδοσφαιρικός αγώνας της Τουρκίας, το 1923, με αντίπαλο τη Ρουμανία (2-2).
B) Αθλητικός Σύλλογος Πέραν, μάνα του ΠΑΟΚ και της ΑΕΚ
Το 1877 ιδρύθηκε από διανοούμενους Ρωμιούς της Κωνσταντινούπολης, στο Πέραν, ο «Πολιτιστικός Σύλλογος Κλειώ» ο οποίος, το 1886, μετονομάστηκε σε «Ερμής» και έγινε και Αθλητικός. Είναι ο αρχαιότερος αθλητικός σύλλογος στη σημερινή τουρκική επικράτεια και γενέτειρα δύο από τους μεγαλύτερους ποδοσφαιρικούς συλλόγους της Ελλάδας, του ΠΑΟΚ και της ΑΕΚ.
Ο «Αθλητικός Σύλλογος Πέρα» (ΑΣΠ), ιδρύθηκε μετέπειτα, το 1914, από τα σπλάχνα του Ερμή, με το αρχικό όνομα «Ελληνική Ομάδα Ποδοσφαίρου». Το 1922 μετονομάστηκε σε «Αθλητικός Σύλλογος Πέρα».
Ο Ερμής αρχικά ήταν επικεντρωμένος στη γυμναστική και τις πολιτιστικές δραστηριότητες και έστειλε πολλούς Οθωμανούς αθλητές στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Αργότερα, η προσθήκη του ποδοσφαίρου ενίσχυσε τη φήμη του. Αποτελεί έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του ποδοσφαίρου και του αθλητισμού στην Τουρκία.
Ανάμεσα στους ιδρυτές ήταν και ο περίφημος ποδοσφαιριστής Κώστας Νεγρεπόντης που έπαιξε μετέπειτα στο εξωτερικό και στην ΑΕΚ. Πολλοί αθλητές του διακρίθηκαν σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο, όπως ο παγκόσμιος πρωταθλητής στην άρση βαρών και τεχνικός της ελληνικής Ολυμπιακής ομάδας, Χρήστος Ιακώβου.
Μετά τον Πόλεμο
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος περιόρισε τις αθλητικές δραστηριότητες. Μετά το τέλος του πολέμου, οι Ρωμιοί κάτοικοι της συνοικίας Πέρα επανενεργοποίησαν τον σύλλογο (τον Ερμή). Λόγω της συμμαχικής κατοχής της Κωνσταντινούπολης (1918-1923) και της πολιτικής κατάστασης ο σύλλογος εξελίχθηκε γρήγορα σε έναν θεσμό που τον αγαπούσε και προστάτευε ένας μεγάλος, ισχυρός και πλούσιος πληθυσμό.
Τα αθλητικά του τμήματα επεκτείνονταν συνεχώς και η έδρα του μεταφέρθηκε στο Ταλιμχανέ στο Ταξίμ, η οποία ήταν μια μεγάλη πλατεία εκείνη την εποχή. Όπως προαναφέρθηκε, στην αρχή του 1922 μετονομάστηκε σε «Αθλητικός Σύλλογος Πέρα».
Οι κάτοικοι του Πέρα έστησαν δοκάρια και χάραξαν γραμμές μετατρέποντας την πλατεία σε γήπεδο ποδοσφαίρου, πριν καν κατασκευαστεί το Στάδιο Ταξίμ, στην αυλή των Στρατώνων Πυροβολικού, ακριβώς απέναντι.
Μέσω αυτών των δραστηριοτήτων, το ποδόσφαιρο του Πέρα σημείωσε μεγάλη πρόοδο και ανέδειξε πολλούς πολύτιμους παίκτες. Ο ΑΣ Πέρα έχοντας σχηματίσει μια δυνατή ομάδα, στο Κυριακάτικο πρωτάθλημα είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη ως μια τρομερή ποδοσφαιρική δύναμη της εποχής. Κατέκτησε το πρωτάθλημα 2021/22.
Και ολίγη ιστορία για να κατανοήσουμε καλύτερα τα ποδοσφαιρικά γεγονότα
Η Ανατολική Θράκη ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος μετά τη Συνθήκη των Σεβρών. Προς εκτέλεση της Συνθήκης ο ελληνικός στρατός την κατέλαβε το καλοκαίρι του 1920. Οργανώθηκε διοικητικά ως ελληνική επαρχία με την Αδριανούπολη να αποτελεί διοικητικό κέντρο και οι κάτοικοί της ψήφισαν στις εκλογές του 1920, εκλέγοντας βουλευτές, ανάμεσα στους οποίους και μουσουλμάνοι. Τα σύνορα του ελληνικού κράτους έφθαναν μέχρι τα 40 χιλιόμετρα δυτικά από την Κωνσταντινούπολη.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον Οκτώβριο του 1922 παραδόθηκε στην Τουρκία, όχι στρατιωτικά, αλλά μέσω της Συνθήκης των Μουδανιών οδηγώντας στον οριστικό διωγμό του ντόπιου ελληνικού πληθυσμού της.
Η Κωνσταντινούπολη, μετά τη λήξη του Α΄ ΠΠ τέθηκε υπό Συμμαχική Κατοχή Βρετανικών, Γαλλικών, Ιταλικών και Ελληνικών δυνάμεων η οποία κράτησε από τις 13 Νοεμβρίου 1918 μέχρι τις 4 Οκτωβρίου 1923. Στόχος ήταν ο ουσιαστικός έλεγχος των Στενών του Βοσπόρου και της οθωμανικής πρωτεύουσας, με απώτερο σκοπό την εφαρμογή της Συνθήκης των Σεβρών.
Η Μικρασιατική Καταστροφή όμως, τον Σεπτέμβριο του 1922, προκάλεσε κλίμα τρόμου και ανασφάλειας και στους Ρωμιούς της Κωνσταντινούπολης. Έτσι χιλιάδες την εγκατέλειψαν φοβούμενοι αντίποινα, παρόμοια με αυτά που συνέβησαν στη Σμύρνη. Εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, προσπαθώντας να ενσωματωθούν μετά την απώλεια των περιουσιών τους.
Αργότερα οι Κωνσταντινουπολίτες θέλησαν να επιστρέψουν αλλά η κεμαλική κυβέρνηση απαγόρευσε την επιστροφή τους, θεωρώντας τους «ανταλλάξιμους».
Όσοι έφυγαν θεωρήθηκαν ότι μετανάστευσαν οριστικά. Οι περιουσίες τους δεσμεύτηκαν, και η επιστροφή τους κατέστη νομικά και πρακτικά αδύνατη.
Στη συνέχεια, με τη Σύμβαση περί Ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών της Λωζάνης (30 Ιανουαρίου 1923) έφυγαν για την Ελλάδα και άλλοι Κωνσταντινουπολίτες καθώς μόνο όσοι ήταν ήδη εγκατεστημένοι (établissement) στην Κωνσταντινούπολη πριν από την 30ή Οκτωβρίου 1918 εξαιρούνταν από την ανταλλαγή.
Σύμφωνα με την απογραφή του 1928, συνολικά, πριν και μετά το 1922, είχαν έρθει στην Ελλάδα περίπου 40.000 Κωνσταντινουπολίτες.
Το τέλος του ΑΣ Πέρα και αναβίωση στην Ελλάδα με τον ΠΑΟΚ και την ΑΕΚ
Λίγους μήνες μετά την Μικρασιατική καταστροφή, το Δεκέμβριο του 1922, η ομάδα έφυγε για μια αθλητική περιοδεία στη Γαλλία.
Πετώντας από τη μία νίκη στην άλλη προσκάλεσε και την Φενέρμπαχτσε με φιλικές επιστολές. Η χρήση όμως του τίτλου «Πρωταθλητής Κωνσταντινούπολης» που έκανε ώθησε τη νεοσύστατη «Συμμαχία Τουρκικών Αθλητικών Σωματείων» να διαμαρτυρηθεί στη FIFA και μετά την απόφαση μποϊκοτάζ που έλαβε η Γαλλική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία, η ομάδα Πέρα διαλύθηκε στη Γαλλία, το 1923.
Ανησυχώντας για το πολιτικό κλίμα οι παίκτες αποφάσισαν να μην επιστρέψουν στην Κωνσταντινούπολη. Μερικοί παρέμειναν στη Γαλλία, ενώ άλλοι πήγαν στην Ελλάδα.
Μερικοί από τους «Περαλήδες» που μετανάστευσαν στην Ελλάδα ίδρυσαν το 1924 την ΑΕΚ και κάποιοι άλλοι, το 1926, τον ΠΑΟΚ. Οι παλαιότεροι οπαδοί των δύο ομάδων αποκαλούσαν την άλλη ‘αδερφό σωματείο’. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ΠΑΟΚ προσκάλεσε την ΑΕΚ για αγώνα στα εγκαίνια της Τούμπας, το 1959.
Εγεννήθη ο ΠΑΟΚ
Οι Κωνσταντινουπολίτες στην αρχή ίδρυσαν το 1923 στη Θεσσαλονίκη την Ένωση Κωνσταντινουπολιτών που ήταν ένας κοινωνικός και πολιτιστικός σύλλογος ο οποίος είχε σκοπό να τους σταθεί στην ολιγόχρονη παραμονή τους μέχρι να επιστρέψουν. Έτσι νόμιζαν…
Το 1924 και καθώς αυτές οι ελπίδες, μετά από τη Συνθήκη της Λωζάνης είχαν αρχίσει να εξανεμίζονται, πρόσθεσαν στο σύλλογό τους και τμήμα αθλητισμού. Μάλιστα διαπίστωσαν ότι θα υπήρχε ζήτημα με τα χρώματα των ομάδων τους τα οποία, όπως είναι λογικό, ήταν κιτρινόμαυρα ίδια με τον «πατέρα» ΑΣ Πέραν, αλλά τα ίδια είχε και ο Άρης.
Σε αγώνα (όπως λέει ο μύθος αλλά δεν είναι και απόλυτα επιβεβαιωμένο), αποφάσισαν να κρατήσει ο νικητής τα κιτρινόμαυρα και αυτός ήταν ο Άρης. Ο ΠΑΟΚ τότε διάλεξε τα ασπρόμαυρα. Ωστόσο, ένα χρόνο μετά το αθλητικό τμήμα αυτό θέλησε να ανεξαρτητοποιηθεί και ονομάσθηκε ΑΕΚΘ.
Δεν ήταν όμως εύκολα τα πράγματα καθώς η ΕΚ αντέδρασε στην απόσπαση της ΑΕΚΘ. Οι παίκτες θεωρήθηκαν αποστάτες, δυσφημίστηκαν και πολεμήθηκαν αλλά επέμεναν και άρχισαν να δίνουν αγώνες ως ΑΕΚΘ. Τελικά, ορισμένοι από αυτούς, τον Μάρτιο του 1926, ίδρυσαν τον ΠΑΟΚ. Με πρώτο σήμα ένα πέταλο μέσα σε ένα τετράφυλλο τριφύλλι.
Οι υπόλοιποι συνέχισαν ως ΑΕΚΘ αλλά μετά από έναν αγώνα ΠΑΟΚ - ΑΕΚΘ 4-0, το 1927, διαπίστωσαν ότι το μέλλον τους είναι κοινό και ο ΠΑΟΚ ενσωμάτωσε πλήρως της ΑΕΚΘ. Το 1929 υιοθετήθηκε ως σήμα ο Δικέφαλος Αετός.
Η προέλευση του Δικέφαλου Αετού
Ο Δικέφαλος Αετός αποτελεί μετάλλαξη του κλασικού μονοκέφαλου ρωμαίικου αετού του Βυζαντίου. Σύμφωνα με την αείμνηστη βυζαντινολόγο Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η μεταβολή έγινε με την επανάκτηση της Πόλης από τους σταυροφόρους, το 1261, με σκοπό να συμβολιστεί ένας διμέτωπος αγώνας για να επανακτηθούν τα απολεσθέντα εδάφη, δυτικά απέναντι στους Λατίνους και ανατολικά απέναντι στους Σελτζούκους Τούρκους.
Κατά τους αιώνες της οθωμανικής κατάκτησης ο δικέφαλος αετός συνδέθηκε με την Ορθοδοξία και το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Έτσι εντάχθηκε στη συνείδηση, στην λαϊκή παράδοση και στην τέχνη των Ελλήνων που ζούσαν υπό οθωμανική κυριαρχία μετά την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, δηλαδή των Κωνσταντινουπολιτών και των Μικρασιατών.
Η συνέχεια στην Κωνσταντινούπολη
Το Πέρα, του οποίου οι δραστηριότητες στην Κωνσταντινούπολη είχαν σταματήσει λόγω της ανεπάρκειας των εναπομεινάντων μελών του, αναδιοργανώθηκε το 1923 με το όνομα Beyoğlu Spor Kulübü (BSK).
Έπαιξε στην Α’ Εθνική της Τουρκίας για πολλά χρόνια αλλά έπεσε σε παρακμή από το 1964 μετά τους διωγμούς των Ρωμιών από την Πόλη. Μετά το 1987, δεν συμμετείχε ποτέ ξανά σε επαγγελματικά πρωταθλήματα και σχεδόν διαλύθηκε. Ανοίγοντας ξανά το ποδοσφαιρικό του τμήμα την περίοδο 2014-2015, ο σύλλογος αγωνίζεται σήμερα στο 2ο Ερασιτεχνικό Πρωτάθλημα Κωνσταντινούπολης.
Οι σπουδαιότεροι παίκτες
Ο Κώστας Νεγρεπόντης ξεκίνησε το ποδόσφαιρο από την Προποντίδα Ταταούλων και αργότερα πήγε στη Φενέρμπαχτσε. Το 1918 μαζί με άλλους Έλληνες ίδρυσε την Πέρα Κλουμπ και ταυτόχρονα έγινε και παίκτης της ομάδας, με την οποία κατέκτησε ένα ακόμα πρωτάθλημα Τουρκίας. Όταν ο ΑΣ Πέρα Κλουμπ μετά από μια περιοδεία στην Ευρώπη διαλύθηκε, το 1923 αποφάσισε να μείνει στη Γαλλία και μεταγράφηκε στην Παρί της οποίας έγινε και αρχηγός το 1925. Το 1926 ήρθε στην Ελλάδα και αγωνίστηκε στην ΑΕΚ μέχρι το 1933.
Ο Αλέκος Σοφιανίδης ξεκίνησε την αθλητική του καριέρα στο Πέρα. Έπαιξε επίσης για την Μπέγιογλουσπόρ. Φόρεσε τις φανέλες της Μπεσίκτας και στη συνέχεια της ΑΕΚ. Ο Σοφιανίδης, ο οποίος φόρεσε τη φανέλα της Εθνικής Τουρκίας, φόρεσε και τη φανέλα της Εθνικής Ελλάδας μετά τη μεταγραφή του στην ΑΕΚ.
Ο Lefter Küçükandonyadis, ένας από τους καλύτερους παίκτες στην Τουρκία στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, επέλεξε τη Φενέρμπαχτσε, παρόλο που ο αδελφός του είχε παίξει για την ομάδα του Πέρα. Στην περίοδο αυτή πολλοί οπαδοί του Πέρα υποστήριξαν την Fenerbahçe. Ο Λεφτέρ Αντωνιάδης έπαιξε επίσης στην Φιορεντίνα, στη Νίς και στην ΑΕΚ και στην Εθνική Τουρκίας.
Ο Ραϊμόντ Ετιέν γεννήθηκε στη Κωνσταντινούπολη. Η μητέρα του λεγόταν Αναΐς και ήταν Γαλλίδα. Ήταν Χριστιανός Καθολικός. Υπήρξε αθλητής της ομάδας Πέρα Κλουμπ, σωματείο που διατηρούσε στενές σχέσεις με τον ΠΑΟΚ καθώς αρκετοί από τους ιδρυτές του ήταν νωρίτερα αθλητές και μέλη του Πέρα Κλουμπ.
Το 1928, δυο χρόνια μετά την ίδρυση του ΠΑΟΚ, αποκτήθηκε από το σύλλογο και έγινε ο πρώτος ξένος ποδοσφαιριστής του ΠΑΟΚ και επισήμως ο πρώτος επαγγελματίας ποδοσφαιριστής στην Ελλάδα.
Συμπέρασμα
Η ρίζα του ΠΑΟΚ φθάνει μέχρι το 1875. Ο σύλλογος από τον οποίο προήλθε, ο Ερμής και μετέπειτα ΑΣ Πέρα Κλαμπ, ήταν ο αρχαιότερος ποδοσφαιρικός στην Τουρκία, ο σπουδαιότερος ελληνικός και ένας από τους σπουδαιότερους συνολικά, έχοντας κυριαρχήσει στα πρώτα χρόνια του ποδοσφαίρου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η αρθρογράφος Μελικέ Τσαπάν με αφορμή τα 100 χρόνια του ΑΣ Μπέιογλου, όπως μετονομάστηκε το 1923, αναφέρει:
«Ήταν κάποτε ανάμεσα στους θρύλους της Τουρκίας. Όχι μόνο εκπαίδευσε πολλούς αθλητές, από τον Λεφτέρ (σ.σ.: Αντωνιάδη) μέχρι τον Σαμπρί Ντίνο, από τον Αλέκο (σ.σ.: Σοφιανίδη) μέχρι τον Σουκρού Γκιουλεσίν, αλλά τους μετέτρεψε και σε αστέρια της τουρκικής αθλητικής ιστορίας. Το Μπέγιογλου έγινε ένας σύλλογος πρωτιών. Άνοιξε το πρώτο κλειστό αθλητικό κέντρο στις 14 Οκτωβρίου 1900, έπαιξε τον πρώτο νυχτερινό αγώνα στην Τουρκία εναντίον της Φενερμπαχτσέ στο Στάδιο Ταξίμ. Ο σύλλογος, ηλικίας ενός αιώνα, μετέγραψε επίσης τον πρώτο μαύρο ποδοσφαιριστή στην ιστορία του τουρκικού ποδοσφαίρου».
Μετά από την ίδρυση και των τουρκικών ομάδων, με την αρχή του 20ού αιώνα, καθώς αρχικά το ποδόσφαιρο δεν επιτρεπόταν στους μουσουλμάνους και το μονοπωλούσαν οι χριστιανοί και οι ξένοι, δημιούργησαν μαζί με τις Γαλατά, Φενέρ και Μπεσίκτας μια Big-4 ισχυρών ομάδων στην Κωνσταντινούπολη.
Η πορεία αυτή ανατράπηκε μετά από τη Μικρασιατική καταστροφή, την εκδίωξη πολλών από τους Ρωμιούς της Πόλης, την προσφυγιά και την ανταλλαγή των πληθυσμών, που είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία του ΠΑΟΚ στη Θεσσαλονίκη, από Κωνσταντινουπολίτες (καθώς και της ΑΕΚ στην Αθήνα), τον οποίο αγκάλιασαν στη συνέχεια όλοι οι πρόσφυγες.
Μετά από πολλά «πέτρινα» και δύσκολα χρόνια ο ΠΑΟΚ έφθασε από τη δεκαετία του ’70 σε μεγάλες επιτυχίας και είναι ξανά σήμερα (μαζί και με την ΑΕΚ) μέλος μιας αντίστοιχης Big4 ισχυρών ομάδων στην Ελλάδα.
Πηγές:
- Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού
- «Μια Πολίτικη Ιστορία», Άρθρο του Αχμέτ Τανσέλ
- Μουσείο Αθλητικού Συλλόγου Γαλατάσαραϊ
- Άρθρο Δρ. Rüştü Dağlaroğlu, εφημερίδα Akşam 1954-1955
- Οργανισμός Ιστορικής Έρευνας της Φενέρμπαχτσε
- https://www.uefa.com
- https://historiana.eu
- https://www.beyoglusporkulubu.org
- https://www.gercekgundem.com
- https://sport-retro.gr
- https://iletim.istanbul.edu.tr
- https://t24.com.tr
- https://bianet.org
- https://www.trtworld.com
- https://istanbultarihi.ist
- https://www.ekrembugraekinci.com
Επιχρωματισμός φωτογραφιών: Pallete.com, Chatgpt
