Μία γκρίζα δημοσιογραφική σελίδα από τα χρόνια της Κατοχής. Της Σοφίας Χριστοφορίδου

Χθες, στην τελετή που πραγματοποιήθηκε στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό, για την 83η επέτειο από την αναχώρηση του πρώτου συρμού για το Άουσβιτς ακούστηκαν πολλά για την ανάγκη διατήρησης μνήμης.

Τη μνήμη των 45.000 ανθρώπων που έφυγαν με τόσο βίαιο τρόπο από τη γενέτειρα πόλη τους, για να βρουν το θάνατο στους θαλάμους αερίων. Υπάρχει όμως και μια πιο δύσκολη μνήμη, για όσους έμειναν πίσω και για τη στάση που κράτησαν. Πρωτίστως αναφέρομαι στο πλιάτσικο στο νεκροταφείο τους, στα σπίτια τους, στα καταστήματα τους...

Δεν ήταν μόνο οι γερμανοντυμένοι δωσίλογοι. Από απλούς πολίτες μέχρι τη θεσμική Θεσσαλονίκη (την Εκκλησία, τον Δήμο, τα Επιμελητήρια, το Πανεπιστήμιο) όλοι έβαλαν τότε το χεράκι τους στο ξερίζωμα κάθε ίχνους της παρουσίας των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη.

Κι αν οι πολίτες εκείνοι δεν είναι πια εν ζωή, οι θεσμικοί φορείς είναι. Οι φορείς έχουν συνέχεια. Έχουν και την ηθική υποχρέωση να μιλήσουν με παρρησία. Διαφορετικά, η επίκληση στην ανάγκη διατήρησης της μνήμης είναι εύκολα λόγια και ανέξοδα φληναφήματα για το θεαθήναι.  

Η εσπευσμένη απόφαση της ΕΣΗΕΜΘ

Με αφορμή τη χθεσινή ημέρα μνήμης, θυμήθηκα το άρθρο του ιστορικού Λεόν Σαλτιέλ, στο άρθρο του με τίτλο «Επαγγελματική αλληλεγγύη και Ολοκαύτωμα. Η περίπτωση της Θεσσαλονίκης» (βλ. εδώ). Το άρθρο αναδεικνύει μια γκρίζα πτυχή της ιστορίας των σωματείων της Θεσσαλονίκης- λιγότερο μαύρη από τη συνεργασία με τους ναζί και τη λεηλασία των υπαρχόντων των Εβραίων, αλλά ωστόσο προβληματική, ιδιαίτερα για την Ένωση Συντακτών.

Αναφέρεται στους συλλόγους και τα επιμελητήρια που διέγραψαν τα εβραϊκής καταγωγής μέλη τους, χωρίς καν να επιχειρήσουν να κωλυσιεργήσουν (εξαίρεση αποτελεί ο Δικηγορικός Σύλλογος).

Οι Γερμανοί εξέδωσαν διαταγή για την υποχρεωτική διαγραφή των Εβραίων από τα σωματεία τους στα τέλη Φεβρουαρίου του 1943. Με βάση τη διαταγή του Μαξ Μέρτεν τα σωματεία και οι οργανώσεις «δεν δικαιούνται να καταλήγουν Ισραηλίτας ως μέλη και να υποστηρίζουν τα συμφέροντα αυτών».

Η Ένωση Συντακτών όμως το αποφάσισε έξι μήνες νωρίτερα, χωρίς εκείνη την περίοδο να είναι επιβεβλημένο από την κατοχική διοίκηση, και μάλιστα ομοφώνως, χωρίς κανέναν ενδοιασμό.

Σε πρακτικό των συνεδριάσεων του ΔΣ της Ένωσης Συντακτών στις 8 Σεπτεμβρίου 1942 καταγράφεται η συνομιλία μέλους του ΔΣ της Ένωσης με έναν εκπρόσωπο Τύπου της γερμανικής πρεσβείας, ονόματι Σφαίρμπελ, ο οποίος εκφράζει την κατάπληξη του για το γεγονός ότι η ΕΣΗΕΜ-Θ διατηρεί ακόμη ως μέλη της Ισραηλίτες. «Κατόπιν της υποδείξεως ταύτης, διαπιστωθέντος δε ότι οι Ισραηλιτικαί Εφημερίδες δεν πρόκειται να επανεκδοθούν αποφασίζεται η διαγραφή εκ του μητρώου της Ενώσεως των Ισραηλιτών τακτικών μελών Λαζάρ Ελιέζερ, Μπαρούχ Σιμπή και Βεντούρα Ζακ και του δόκιμου μέλους Ματαράσσο Μέντες». Σημειωτέον ότι ο Ζακ Βεντούρα ήταν και ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Συντακτών.

Ο μεταξικός νόμος

Γιατί η Ένωση έσπευσε να διαγράψει τα μέλη της ομοφώνως, όχι συμμορφούμενη με τη (μεταγενέστερη) ναζιστική διαταγή αλλά έξι μήνες νωρίτερα, ακολουθώντας μία υπόδειξη ενός στελέχους της γερμανικής πρεσβείας; 

Απευθύνθηκα στον ιστορικό του Τύπου της Θεσσαλονίκης και παλαίμαχο δημοσιογράφο Μανώλη Κανδυλάκη για να μάθω περισσότερα για αυτή την ιστορία. «Τυπικά πράγματι ελήφθη απόφαση, αλλά δεν τελεσφόρησε» μου είπε.

Όπως μου εξήγησε στη συνέχεια, βάσει του μεταξικού νόμου για τον Τύπο, για να είναι έγκυρη η διαγραφή έπρεπε να γνωστοποιηθεί στη Γενική Γραμματεία Τύπου, ώστε να αφαιρεθεί το όνομα του διαγραφέντος και από τα Μητρώα Τύπου.

Έτσι, ενώ το ΔΣ της Ένωσης Συντακτών αποφάσισε ομόφωνα να διαγράψει τέσσερα μέλη της, ο κ. Κανδυλάκης λέει ότι δεν κοινοποιήθηκε ποτέ αυτή η απόφαση στη γενική γραμματεία Τύπου. 

Σύμφωνα με τον μεταξικό νόμο εάν δημοσιογράφος διαγραφεί από τον οικείο σύλλογο, διαγράφεται και από το Μητρώο Τύπου. Άρα, αν δεν ενημερώθηκε το κράτος για τη διαγραφή οι τέσσερις παρέμεναν μέλη της Ένωσης Συντακτών, αλλά για το ίδιο το σωματείο τους όχι; Για το πρώτο δεν κατάφερα να βρω τεκμήρια, ως προς το δεύτερο όμως επιβεβαιώνεται από ένα πρακτικό συνεδρίασης του ΔΣ της Ένωσης Συντακτών.

Στη συνεδρίαση της 14ης Μαρτίου 1943 μεταξύ άλλων εξετάζεται αίτημα ενός εκ των διαγραφέντων, του Μπαρούχ Σιμπή, για οικονομική βοήθεια. Όπως όμως λέει για τους διαγραφέντες ένα μέλος του ΔΣ «οι κύριοι αυτοί διεγράφησαν, δυνάμει αποφάσεως, κατ' εντολή των Γερμανικών Αρχών Κατοχής». Βέβαια η απόφαση διαγραφής λήφθηκε πολύ πριν την εντολή των Γερμανών...

Κατά μια περίεργη χρονική σύμπτωση, την αμέσως επόμενη της συνεδρίασης αυτής, στις 15 Μαρτίου, θα αναχωρούσε ο πρώτος από τους συνολικά 19 συρμούς με Εβραίους της Θεσσαλονίκης με προορισμό το Άουσβιτς. Ο Σιμπή, ο οποίος θεωρούνταν από τις σημαντικότερες πνευματικές μορφές του Ελληνικού Εβραϊσμού, διεσώθη γιατί εντάχθηκε στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Όσο για τους άλλους τρεις βρήκαν τραγικό θάνατο στα ναζιστικά στρατόπεδα.

Οι τρεις διαγραφές του Ζακ Βεντούρα

Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στην περίπτωση του Ζακ Βεντούρα, ιδρυτικού μέλους του ΣΕΚΕ (ΚΚΕ) και της ίδιας της Ένωσης Συντακτών (1923), ο οποίος εκλέχτηκε δημοτικός σύμβουλος και βουλευτής και υπέστη διώξεις για τις πολιτικές του απόψεις. Κατά τη διάρκεια της κατοχής διέφυγε στην Κρήτη και ανέπτυξε αντιστασιακή δράση, προδόθηκε, συνελήφθη και φυλακίστηκε στο στρατόπεδο Παύλου Μελά, για να σταλθεί τελικά με τρένο στο Άουσβιτς, από όπου δεν επέστρεψε ποτέ.

Στο μητρώο μελών της ΕΣΗΕΜΘ διαβάζουμε για τον Ζακ Βεντούρα:

1. Ιδρυτικό μέλος της Ένωσης της Ενώσεως Συντακτών (6 Ιανουαρίου 1923)
2. Διαγραφή από το Υπουργείο Τύπου, το 1939, κατά τον καθορισμό του Μητρώου Τύπου
3. Επανεγγράφηκε το 1940 κατόπιν προσφυγής του. 
4. Απαχθείς υπό των Γερμανών κατά το έτος 1943 και σταλείς εις Γερμανίαν, δεν επανήλθε έκτοτε, διαγραφείς. 

Ο Ζακ Βεντούρα, δηλαδή, διαγράφηκε από το μεταξικό καθεστώς, από την ΕΣΗΕΜ-Θ με την απόφαση του Σεπτεμβρίου του 1942 (κάτι που δεν αναφέρεται στο μητρώο, γιατί πιθανώς δεν κοινοποιήθηκε στο υπουργείο Τύπου της δωσιλογικής κυβέρνησης) και πάλι από την ΕΣΗΕΜ-Θ, μεταπολεμικά. Βέβαια «δεν επανήλθε» όχι γιατί το ήθελε, αλλά γιατί εξοντώθηκε στα ναζιστικά εργοστάσια θανάτου. 

Τι έγινε μεταπολεμικά

Όπως είδαμε παραπάνω, τον Φεβρουάριο του 1943 τα σωματεία αναγκάστηκαν να λάβουν αποφάσεις διαγραφής. Αντιθέτως η Ένωση Συντακτών τους διέγραψε πολύ νωρίτερα, όχι γιατί ήταν αναγκασμένη αλλά για να ικανοποιήσει έναν υπάλληλο της γερμανικής πρεσβείας.

Μεταπολεμικά το ΕΒΕΘ αποφάσισε να ακυρώσει την αντίστοιχη απόφαση διαγραφής Εβραίων μελών του, άρα τυπικά όσοι είχαν επιζήσει των στρατοπέδων, είχαν επιστρέψει και... είχαν βρει την επιχείρηση τους, παρέμεναν μέλη. Κατά τη γνώμη μου ήταν περισσότερο μια πράξη εξιλέωσης. 

Στην περίπτωση των δημοσιογράφων οι τρεις «δεν επανήλθαν» ποτέ και διαγράφηκαν (ξανά), ενώ ο τέταρτος που επέζησε δεν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Ίσως είναι καιρός η ΕΣΗΕΜΘ να τιμήσει με κάποιο τρόπο τα μέλη της που διέγραψε 83 χρόνια πριν, κατόπιν μιας απλής υπόδειξης και όχι εντολής...