Tου Στυλιανού Δ. Κατρανίδη
Η πρόσφατη εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου για τις διαγραφές των λεγόμενων «αιωνίων φοιτητών» επανέφερε στο προσκήνιο το ζήτημα της λιμνάζουσας φοίτησης στα ΑΕΙ. Ωστόσο, η δημόσια συζήτηση εστιάζει κυρίως στο αποτέλεσμα -τις διαγραφές- και πολύ λιγότερο στα βαθύτερα, διαχρονικά αίτια του φαινομένου. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν υπήρχαν φοιτητές που υπερέβαιναν κατά πολύ τη διάρκεια σπουδών, αλλά πώς θα αποτρέψουμε τη συστηματική αναπαραγωγή του φαινομένου στο μέλλον. Από το επόμενο ακαδημαϊκό έτος αναμένεται να προκύψει νέο κύμα φοιτητών που δεν θα πληρούν τις προϋποθέσεις παράτασης φοίτησης. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει ότι η λιμνάζουσα φοίτηση δεν αποτελεί ιστορικό κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά ένα διαρκές, δομικό πρόβλημα, με αιτίες που εδράζονται τόσο στις πολιτικές της Πολιτείας όσο και στη λειτουργία των ίδιων των Ιδρυμάτων.
Παράγοντες που απορρέουν από την Πολιτεία
Ένας πρώτος κρίσιμος παράγοντας είναι ο υπερβολικά μεγάλος αριθμός εισακτέων σε σχέση με τις πραγματικές δυνατότητες των Τμημάτων. Η πολιτική διεύρυνσης της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση σε προσωπικό, υποδομές και χρηματοδότηση, έχει οδηγήσει σε τμήματα με δυσανάλογα μεγάλους αριθμούς φοιτητών. Σε τέτοιες συνθήκες, η εξατομικευμένη παρακολούθηση, η ακαδημαϊκή καθοδήγηση και η έγκαιρη υποστήριξη των φοιτητών καθίστανται πρακτικά ανέφικτες. Παράλληλα, το σύστημα των πανελλαδικών εξετάσεων συχνά ωθεί υποψηφίους σε επιστημονικά αντικείμενα που δεν αντιστοιχούν στα ενδιαφέροντα, τις κλίσεις ή τις προσδοκίες τους. Η περιορισμένη δυνατότητα ακαδημαϊκής κινητικότητας -μετεγγραφές, αλλαγή κατεύθυνσης ή μεταπήδηση σε άλλο γνωστικό αντικείμενο- εγκλωβίζει φοιτητές σε σπουδές που δεν τους εκφράζουν, με αποτέλεσμα μειωμένο κίνητρο, καθυστερήσεις και, τελικά, παρατεταμένη φοίτηση.
Παράγοντες που απορρέουν από τα ίδια τα Ιδρύματα
Στο εσωτερικό των ΑΕΙ, ένας βασικός παράγοντας λιμνάζουσας φοίτησης είναι η συχνά χαλαρή έως ανύπαρκτη ακαδημαϊκή σχέση μεταξύ διδασκόντων και διδασκομένων. Σε πολλά τμήματα, ιδιαίτερα στα πρώτα έτη, οι φοιτητές αντιμετωπίζονται ως απρόσωπο ακροατήριο και όχι ως ενεργά μέλη της μαθησιακής διαδικασίας. Η έλλειψη συστηματικής ακαδημαϊκής συμβουλευτικής δυσχεραίνει την έγκαιρη αντιμετώπιση μαθησιακών ή οργανωτικών δυσκολιών. Επιπλέον, η απουσία κανονικοποίησης στη βαθμολόγηση και οι μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ διδασκόντων δημιουργούν συνθήκες ακαδημαϊκής αβεβαιότητας. Σε ορισμένα μαθήματα, ιδιαίτερα «κορμού», η συστηματικά χαμηλή επιτυχία λειτουργεί ως άτυπος μηχανισμός αποκλεισμού, παρατείνοντας τον χρόνο σπουδών χωρίς σαφή παιδαγωγική αιτιολόγηση. Τα ιδιαίτερα απαιτητικά ή δυσανάλογα δύσκολα θέματα εξετάσεων, σε συνδυασμό με ελλιπή διδακτική υποστήριξη, εντείνουν το πρόβλημα.
Ο ρόλος των μαζικών φοιτητικών ακροατηρίων
Ένας παράγοντας που βρίσκεται στο μεταίχμιο ευθύνης Πολιτείας και Ιδρυμάτων είναι τα τεράστια φοιτητικά ακροατήρια. Η μαζικοποίηση της ανώτατης εκπαίδευσης, χωρίς παράλληλη προσαρμογή των διδακτικών πρακτικών, οδηγεί σε παθητική μάθηση, μειωμένη συμμετοχή και αίσθηση αποξένωσης των φοιτητών από το πανεπιστήμιο.
Κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες: Πιο σύνθετοι απ’ όσο φαίνονται
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ευρήματα μελέτης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, σύμφωνα με τα οποία δεν προκύπτει ευθεία συσχέτιση μεταξύ κοινωνικοοικονομικών κριτηρίων και χρόνου παράτασης σπουδών. Το εύρημα αυτό δεν αναιρεί τον ρόλο των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών, αλλά υποδηλώνει ότι αυτές επικαλύπτονται ή αλληλοεπιδρούν με άλλους δύσκολα ανιχνεύσιμους ή ποσοτικοποιούμενους υποκειμενικούς παράγοντες. Είναι δε πιθανό φοιτητές από χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα να εμφανίζουν ισχυρότερο κίνητρο έγκαιρης ολοκλήρωσης των σπουδών τους, αντιλαμβανόμενοι το πτυχίο ως μέσο κοινωνικής κινητικότητας και βελτίωσης των συνθηκών ζωής τους.
*Ο Στυλιανός Δ. Κατρανίδης είναι Πρύτανης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας
*Δημοσιεύτηκε στη "ΜτΚ" στις 8/2/2026
